"Sahmat" Kelimesinin Anlami Üzerine Bazi Düsünceler
 
shah mat, şahmat, satranç, chess

“Şahmat” Kelimesinin Anlamı Üzerine Bazı Düşünceler

Yunis Halilov

Türkiye Türkçesine Çeviren: Akhenaton

Şu anda Azerice, Rusça ve diğer dillerde kullanılan “şahmat” [1] kelimesi, çoğu kaynakta Farsça “şah” (شاه) kelimesi ile Arapça “memat” (ممات / ölüm) kelimesinin birleşimi olarak yorumlanmaktadır. Türk yazarlardan satranç hocası Dimes Hak Alerli, “Satranç Psikolojisi” adlı kitabında “şahmat” kelimesinin böyle bir açıklamasının yanlış olduğunu yazıyor:

  1. Oyunun kurallarına göre, şahı öldürmek (tahtadan almak) kesinlikle yasaktır ve sadece şahı yakalayıp çaresiz bırakmak mümkündür.
  2. “Memat” kelimesi farklı, “mat” kelimesi farklıdır. Türk coğrafyasında “mat” kelimesi, satrançla ilgili bir kelime olarak herhangi bir dilde bulunmamakla birlikte eski çağlardan beri kullanılmaktadır.

Daha ayrıntılı olarak açıklayalım. “Şah” ya da “şeh”, Farsçaya Sanskritçe “yönetici” anlamına gelen “ksah” kelimesinden geçmiştir. Şah’ın eşine “şahbanu”, oğluna ise “şahzade” (Türkçede “şehzade”, Azerice ise “şahzadə” - Yunis Halilov notu) denir. Selçuklu’da hükümdarların adlarının yanında “şah” kelimesi, sıfat olarak kullanılmıştır: Melik Şah, Tuğrul Şah, Süleyman Şah gibi. Daha sonra Türk coğrafyasında Babur Şah, Nadir Şah, Şah İsmail Hatayi gibi hükümdarların varlığını gözlemledik. “Şah” kelimesi hakkında yeterince kısa bilgi var; çünkü bu noktada yanlış bir şey yoktur.

Asıl yanlış, “mat” kelimesinin zorunlu olarak Arapça ile ilişkili olduğunu ve oyunun kurallarına tamamen aykırı olarak şahın ölümü olduğunu açıklamaktır. Gerçekten öyle mi acaba? Hayır! “Mat” kelimesi, Türk klasik edebiyatında ve halen Azerbaycan’da sürekli kullanılan ve “ölmek” değil; “çaresiz olmak”, “şaşırmak”, “hayret etmek”, “şaşıp kalmak” anlamına gelen bir kelimedir. Örnekler verelim... Doğu ve dünya tarihinin en büyük şairlerinden Muhammed Fuzûlî, “Halımın heyranlığı mat eylədi ulduzları” mısrası ile şunu söylemek istiyordu: “Yıldızlar durumumu görünce şaşkına döndü.” Ünlü Azerbaycanlı şair Molla Penah Vâkıf, “Senin hüsnün mat eyledi feleği”, yani “Güzelliğin feleği bile çaresiz bıraktı.” diyor. İbnü’r Râvendî ve Fursat-ı Hüseyin-i Şîrâzî gibi ortaçağ alimleri de “mat” kelimesini bir satranç terimi olarak vurguladılar ve “ölüm” yerine “çaresizlik” anlamında kullandılar... [2]

Şunu da belirtelim ki Azerbaycan dilinin açıklayıcı sözlüğünde “mat” kelimesinin iki anlamı olduğu unutulmamalıdır.[3] Bunlardan ilki; “hayret eden”, “şaşıran“. Örneğin Azerbaycanlı yazarların bu anlamı veren eserlerinde şu alıntılara yer verilmektedir: “ben bu işe matım.” (mat etmek), “yaşı on sekize yeni yetmiş. Güzelliğiyle bütün insanları mat etmiş” (Molla Penah Vâkıf); “Fakirlere yüz binleri ihsan etti. Cömertliğiyl etüm şehri merhametine mat etti.” (Cafer Cabbarlı); “mat kalmak” - “şaşırmak”, “hayret etmek”, “şaşmak“.... “Bu işlere mat kalmışım.” (Ağca Hanım); “Koltuğun altına baktı ve orada karaca kızı görmediği için şaşkına döndü.” (Süleyman Sani Ahundov); “Parlamento üyeleri bu açıklamayı o kadar yüksek sesle alkışladılar ki Caferkulu’nun kendisi bile mat kaldı.” (Gantamir). Mat koymak - şaşırtmak, hayrete düşürmek.

Bu kelimenin sözlükteki ikinci anlamı şöyledir: Bir satranç oyununda: “yenilgi”, “kaybetme“. “Mat etmek” - “yenmek”, “kazanmak”, “lider olmak”, “rakibi mat etmek”. “Mat kalmak” - “kaybetmek”, “yenilmek“.

Aslında zaten satranç oyununda bir terim haline gelen bu kelimenin ikinci anlamı olan “yenilgi”, “yenilme”, aslında sözlükte verilen ilk anlamın “mat” olduğu sonucuna varabiliriz.

İlginç bir şekilde, Rusya’da oyuna “шахматы” (Telafuzu: Şakhmaty) denir. Bir Rus araştırmacı olan Linder, birçok tartışılmaz kanıt sağlayan “Rusya’da Satranç” (Moskova, “Bilim”, 1975) adlı kitabında, Rusya’daki bu terimin Almanca “schach-matton” kelimesinden kaynaklandığı iddiasını çürütmüştür.

Yunis Kalilov,
Hukukçu.

❮ Yunis Halilov’un Diğer Yazıları Orjinal Makale Azerice Akhenaton’un Diğer Çevirileri ❯

Dipnotlar

[1] “Şahmat” kelimesi, Türkçe “satranç”, İngilizce “chess”, Fransızca “échecs”, Almanca “schach”, İtalyanca “scacchi”, İspanyolca “ajedrez”, Portekizce “khadrez”, Macarca “sakk”, Bulgarca “shah”, Rusça “шахматы” olarak tercüme edilmiştir.
[2] Dimes Hak Alerli, “Satranç Psikolojisi”, İstanbul, Scala Yayıncılık, s. 219-220.
[3] https://azerdict.com/az/izahli-luget/mat






Bu sayfa hakkında yorum ekle:
İsmin:
Mesajınız:
 
 
📊 19 Ağustos 2007 itibariyle, toplam: 54253593 ziyaretçi (138285933 klik) tarafından görüntülenmiştir. Online ziyaretçi rekorumuz, 4626 kişi. (5 Eylül 2010)